دفترخانه‌ها بودند . يكى از ضروريات حياتى هر شهرى راه داشتن به يك شبكه ارتباطى ماوراى منطقه‌اى بود . ازاين حيث ، وجود دولتهاى سازمان‌يافته و متمركز با امكانات وسيع توسعهء منطقه‌اى ، بهره‌گيرى عالى از تحكيم و توسعه تجارت داخلى ايران بود . ارگانهاى تشكيلاتى يك چنين ساختار دولتى بسيار تواناتر از نظام حكومتى كوتاه‌مدت و بىثبات محلى بود ؛ چون كيفيت ، امنيت و قابليت متعدد عناصر مورد نياز زير ساخت اقتصادى را تضمين مىكرد . به همين دليل حتى تغييرات سياسى سطحى هم مكرر بر حيات بازرگانى ايران تأثير سوء داشت . پيشتر به اهميت شهر تبريز در دوران مغولان اشاره كرديم . راه اصلى تجارى ازاين شهر ، اريب‌وار ، از راه شمال ايران به شرق كشيده مىشد و با پيمودن راه كهن ابريشم ، از طريق خراسان به سمرقند و سرانجام به چين مىرسيد . رفت‌وآمد بازرگانى داخلى فلات ايران از جنوب ، مستقيما به تبريز نمىرسيد ، بلكه از چندين محور موجود در راه غرب - شرق نظير سلطانيه ، قزوين ، رى و نيشاپور بدانجا مىپيوست . از آنجا كه سلطانيه تختگاه ايلخانان بود ، لذا ساير مراكز را تحت الشعاع خود قرار داده بود . چون بندر هرمز در خليج‌فارس بجاى بندر سيراف نشسته بود و از طريق بندر هرمز كل رفت‌وآمد دريايى بين هند و سواحل مديترانه صورت مىگرفت ، لذا راه تجارى بين سلطانيه و هرمز نه فقط شامل محور شمال و جنوب تجارت داخلى ايران بود ، بلكه ايران را در قرن هشتم / چهاردهم نقطه تلاقى تمام تجارت موجود خشكى و دريايى بين اروپا و آسيا كرده بود . فروپاشى امپراتورى ايلخانى به زوال تدريجى اهميت ايران در تجارت بين اروپا و خاور دور انجاميد . علاقه تيموريان بيشتر در پيشرفت مراكز تجارى شرق ايران همچون سمرقند و هرات متمركز شد و توجهى به پيوند اصلى توسعه موقعيت قديمى ايران در سلسله زنجير تجارت شرق - غرب نكردند . اهميت ايران در تجارت جهانى بر اثر بازشدن راه دريايى هند در اطراف دماغه جنوبى آفريقا كاهش يافت و درگيريهاى مداوم نظامى بين تيموريان و دولتهاى تركمانان در غرب و اوضاع متغير داخلى همه اين دولتها ، موانعى بر سر راه مفاهيم اقتصاد سياسى و ملاحظات تجارى ماوراى منطقه‌اى ايجاد كرد . هنگامى كه وضع ايران سرانجام در زمان صفويان سروسامانى يافت و شرايط داخلى ترميم و بهبود بازرگانى آن فراهم شد ، ديگر خيلى دير شده بود : چون تجارت جهانى به مسيرهاى جديدى دست يافته بود . ايران بر اثر افزايش اهميت دريانوردى بازرگانى اروپا در تجارت درون قاره‌اى ، خود را در حاشيه صحنه اقتصادى جهان يافت . ايران ديگر نمىتوانست به نقش فعال خود در تجارت ترانزيت جهانى بنازد . ايران در نظر قدرتهاى بازرگانى اروپا به دليل محصولات و مواد خامش اهميت داشت . شكوفايى اقتصادى اصفهان در قرن يازدهم / هفدهم بيشتر